Phế cầu tăng đề kháng: khi trẻ em dễ đối mặt bệnh nặng hơn

Kháng kháng sinh của phế cầu đang làm thay đổi cách tiếp cận điều trị các bệnh đường hô hấp ở trẻ em: những ca bệnh từng dễ xử lý giờ có nguy cơ diễn tiến nặng hơn, kéo dài thời gian nằm viện và gia tăng biến chứng. Bài viết này tóm lược các dữ kiện quan trọng về tác nhân, mức độ kháng thuốc được khảo sát tại các bệnh viện nhi lớn ở Việt Nam, nhóm trẻ cần chú ý và dấu hiệu cảnh báo phụ huynh cần biết.

Tại sao bệnh hô hấp ở trẻ tăng lên vào mùa chuyển giao?

Theo PGS.TS Nguyễn Thị Diệu Thúy — Trưởng khoa Nhi, Bệnh viện Đại học Y Hà Nội, khi thời tiết chuyển từ hè sang thu, biến động nhiệt độ và những đợt mưa tạo điều kiện cho tác nhân gây bệnh đường hô hấp hoạt động mạnh. Thời điểm trẻ trở lại trường sau hè càng làm tăng mật độ tiếp xúc, vì vậy khả năng lây lan giữa các trẻ em cũng lớn hơn.

Trong bối cảnh này, hai vi khuẩn thường gặp ở trẻ nhỏ là phế cầu (Streptococcus pneumoniae) và Haemophilus influenzae. Phế cầu đặc biệt được chú ý bởi khả năng gây cả bệnh nhẹ như viêm tai giữa, viêm phổi lẫn các bệnh xâm lấn nguy hiểm như nhiễm khuẩn huyết và viêm màng não.

Phế cầu có thể gây ra những hậu quả nào?

Mặc dù phế cầu thường cư trú ở đường hô hấp mà không gây triệu chứng ở nhiều người, khi xâm nhập và gây bệnh nó có thể tạo ra một dải lâm sàng rộng: từ viêm tai giữa, viêm phổi đến nhiễm khuẩn huyết và viêm màng não — những thể bệnh xâm lấn có thể đe dọa tính mạng trẻ em. Dữ liệu giám sát từ hai cơ sở lớn ở TP.HCM (Bệnh viện Nhi đồng 1 và Nhi đồng 2) trong giai đoạn 2012-2021 cho thấy phế cầu là nguyên nhân hàng đầu gây viêm màng não do vi khuẩn ở trẻ dưới 5 tuổi, chiếm 86,1% trong số các trường hợp này; H. influenzae chiếm 7,6% và não mô cầu 6,3%.

Tại Bệnh viện Nhi Trung ương, nghiên cứu trên 274 trường hợp phế cầu xâm lấn (2019-2022) ghi nhận 24 trường hợp tử vong; phần lớn người tử vong là trẻ dưới 5 tuổi (84,7% các ca tử vong), tương ứng tỷ lệ tử vong khoảng 8,8% trong nhóm nghiên cứu.

Kháng thuốc phế cầu: bằng chứng từ bệnh viện nhi lớn

Một trong những thách thức hiện nay là tần suất phế cầu kháng với nhiều nhóm kháng sinh thông dụng. Tại Bệnh viện Nhi Trung ương (giai đoạn 2019-2022), 75,3% các chủng phế cầu gây bệnh xâm lấn được ghi nhận đề kháng với cephalosporin thế hệ ba. Tình trạng kháng với erythromycin và clindamycin cũng ở mức cao. Những nghiên cứu thực hiện ở các địa phương khác như Cần Thơ và Nghệ An cũng ghi nhận tỷ lệ đề kháng cao với nhiều nhóm thuốc thường dùng.

Kết quả này có ý nghĩa lâm sàng quan trọng: khi gặp ca bệnh nặng, bác sĩ phải kết hợp đánh giá lâm sàng, mức độ nặng của bệnh và sử dụng kết quả kháng sinh đồ để lựa chọn phác đồ phù hợp thay vì dựa vào kháng sinh kinh nghiệm thông thường.

Những nhóm trẻ nào dễ diễn tiến nặng?

Phế cầu có thể gây bệnh cho mọi lứa tuổi, nhưng trẻ nhỏ, đặc biệt dưới 5 tuổi, có nguy cơ diễn tiến nặng cao hơn. Ngoài ra, trẻ có bệnh mạn tính cũng thuộc nhóm dễ gặp biến chứng nặng, gồm các bệnh lý như: bệnh thận mạn, bệnh gan mạn, hen dai dẳng mức trung bình hoặc nặng, tình trạng suy giảm miễn dịch, bệnh tim hoặc phổi mạn tính và đái tháo đường.

Biểu hiện lâm sàng khởi đầu thường là sốt, ho, chảy mũi; có thể tiến triển đến khó thở, mệt mỏi và tổn thương phổi rõ rệt. So với nhiều bệnh lý do virus vốn có thể tự giới hạn nhanh, trường hợp nhiễm phế cầu đôi khi kéo dài hơn — một đợt bệnh có thể mất 7–10 ngày hoặc lâu hơn, và những ca nặng có thể cần điều trị nhiều tuần.

Đặc biệt khi phế cầu gây viêm màng não — đây là biến chứng nặng có thể để lại di chứng thần kinh lâu dài: ảnh hưởng nhận thức, học tập, chậm phát triển tâm thần-vận động. Một số di chứng có thể xuất hiện muộn, chỉ được phát hiện trong quá trình phát triển của trẻ.

Phòng ngừa: vacxin và biện pháp tại gia đình

Tiêm chủng là một biện pháp quan trọng để giảm nguy cơ mắc bệnh và giảm tỷ lệ bệnh nặng ở các chủng phế cầu được bảo phủ bởi vắc xin. Tuy nhiên, vắc xin không bao quát mọi chủng phế cầu; vì vậy việc tiêm đúng lịch, đủ liều theo khuyến cáo và phù hợp độ tuổi vẫn là điều phụ huynh cần tuân thủ. Phụ huynh không nên trì hoãn việc tiêm chủng khi trẻ đang khỏe và đã đến thời điểm khuyến cáo.

Bên cạnh tiêm chủng, các biện pháp vệ sinh đơn giản như rửa tay thường xuyên, giữ môi trường sống sạch sẽ, tránh cho trẻ tiếp xúc gần người đang có triệu chứng hô hấp và không dùng chung đồ dùng cá nhân đều góp phần hạn chế lây lan.

Trao đổi hợp tác chuyển giao công nghệ vắc xin phế cầu thế hệ mới

SKĐS – Ngày 11/8, Thứ trưởng Bộ Y tế, PGS.TS Nguyễn Tri Thức tiếp và làm việc với lãnh đạo cấp cao Pfizer, trong đó hai bên trao đổi về tầm nhìn hợp tác dài hạn, lộ trình và các điều kiện để nghiên cứu chuyển giao công nghệ vắc xin phế cầu cộng hợp thế hệ mới tại Việt Nam.

Dấu hiệu cảnh báo cần đến cơ sở y tế ngay

Phụ huynh cần cảnh giác và đưa trẻ đến khám kịp thời nếu xuất hiện những dấu hiệu sau: sốt cao kéo dài, khó thở hoặc thở nhanh, tím tái, li bì hoặc giảm phản ứng, bỏ bú hoặc ăn uống kém, nôn nhiều, co giật hoặc có rối loạn ý thức. Những biểu hiện này có thể báo hiệu diễn tiến nặng và cần can thiệp y tế ngay.

Hỗ trợ kiến thức và nguồn tham khảo

Ngoài thông tin về phế cầu và kháng thuốc, độc giả quan tâm đến các chủ đề y tế liên quan có thể tham khảo thêm các chuyên đề chuyên sâu trên cùng hệ thống. Ví dụ, thông tin về các vấn đề thai nhi nặng được trình bày trong U máu bánh rau và nguy cơ suy tim thai, trong khi những phân tích về chế độ ăn có thể hữu ích cho các gia đình quan tâm đến bệnh lý chuyển hóa như Ketogenic giảm mỡ gan hoặc tìm lộ trình dinh dưỡng điều chỉnh cholesterol trong Chiến lược ăn uống để hạ cholesterol.

Kết luận: chú ý sớm, quyết định kịp thời

Tình trạng phế cầu kháng thuốc ở mức cao tại nhiều cơ sở lâm sàng khiến việc lựa chọn kháng sinh phải dựa trên xét nghiệm và đánh giá lâm sàng chặt chẽ. Phụ huynh cần đảm bảo tiêm chủng đầy đủ cho con, giữ thói quen vệ sinh và chủ động đưa trẻ đi khám khi có dấu hiệu nặng. Với trẻ nhỏ và những em có bệnh nền, việc cảnh giác và can thiệp y tế sớm có thể giảm thiểu nguy cơ biến chứng kéo dài hoặc di chứng lâu dài.

Các câu hỏi thường gặp

Trẻ khỏe có thể bị bệnh nặng do phế cầu không? Có — ngay cả trẻ không có bệnh nền vẫn có thể diễn tiến nặng nếu nhiễm chủng có tính gây bệnh cao hoặc khi kháng thuốc làm hạn chế hiệu quả điều trị.

Vắc xin phế cầu có bảo vệ toàn bộ chủng vi khuẩn? Không — vắc xin không bao phủ mọi chủng, nhưng vẫn làm giảm nguy cơ mắc và giảm mức độ nặng với các chủng được bao phủ; vì vậy tiêm đúng lịch là cần thiết.

Nếu nghi ngờ trẻ bị bệnh nặng, nên làm gì trước khi đến viện? Không có biện pháp thay thế khám chuyên khoa; nếu trẻ có các dấu hiệu như khó thở, tím tái, li bì, co giật hoặc bỏ bú, cần đưa trẻ ngay đến cơ sở y tế để được xử trí kịp thời.