Phép chiếu Equal Earth và quyết định của Liên Hợp Quốc: Khi bản đồ thay đổi cách nhìn thế giới

Hình ảnh bản đồ mà chúng ta nhìn thấy từ nhỏ không chỉ đơn thuần là công cụ định vị — nó hình thành cách chúng ta tưởng tượng về quy mô, vị trí và tầm quan trọng của các vùng lãnh thổ. Vừa qua, một bước đi mang tính biểu tượng từ Đại hội đồng Liên Hợp Quốc đã khiến chủ đề này trở lại bàn nghị sự toàn cầu: nghị quyết mang tên “Sửa lỗi bản đồ” được khởi xướng bởi Togo, với sự bảo trợ của Liên minh châu Phi và Bahamas, đã nhận đa số ủng hộ trong cuộc bỏ phiếu ngày 4/9.

Hậu quả thực tiễn của quyết định là một lời kêu gọi: các chính phủ, hệ thống giáo dục, cơ quan truyền thông và các tập đoàn công nghệ được khuyến nghị ưu tiên sử dụng phép chiếu bản đồ có tỷ lệ diện tích chính xác hơn — phép chiếu mang tên Equal Earth. Bản chất của khuyến nghị này không bắt buộc pháp lý, nhưng về ý nghĩa biểu tượng và định hướng thực hành, nó rất đáng chú ý. Tô Lâm thăm Nga (7–9/9): Một bước đẩy mới cho hợp tác chi…

Tỷ lệ bỏ phiếu và phản ứng quốc tế

Trong cuộc bỏ phiếu tại Đại hội đồng, có 164 quốc gia bỏ phiếu thuận; sáu nước chọn bỏ phiếu trắng (Serbia, Estonia, Gruzia, Lithuania, Moldova, Ukraine) và Hoa Kỳ là nước duy nhất phản đối. Kết quả này phản ánh sự ủng hộ rộng rãi trên thực tế, dù cũng xuất hiện các tiếng nói phản biện cho rằng vấn đề mô hình bản đồ không nên chiếm ưu tiên so với các thách thức an ninh và phát triển khác.

Cơ quan đại diện Hoa Kỳ tại Liên Hợp Quốc đã bày tỏ quan ngại rằng tranh luận về mô hình bản đồ có thể làm phân tán nguồn lực và sự chú ý khỏi những ưu tiên cấp bách. Quan điểm này nêu bật mâu thuẫn giữa giá trị biểu tượng của quyết định và mức độ ưu tiên trong chính sách quốc tế.

Tại sao cần thay đổi: di sản của phép chiếu Mercator

Để hiểu tác động của quyết định, cần nhìn lại lịch sử ngắn gọn của các phép chiếu bản đồ. Phép chiếu Mercator, ra đời từ năm 1569 do Gerardus Mercator sáng tạo với mục tiêu hỗ trợ hàng hải, có ưu điểm giữ đường đi và hình dạng tương đối chính xác cho mục đích định hướng trên biển. Tuy nhiên, điểm yếu cơ bản của Mercator là bóp méo tỷ lệ diện tích: vùng đất càng xa xích đạo càng trông lớn hơn so với thực tế.

Hệ quả dễ thấy khi so sánh hai lục địa là Greenland và châu Phi: trên các bản đồ theo Mercator, Greenland có kích thước tương đương châu Phi, nhưng trên thực tế châu Phi rộng lớn hơn nhiều — khoảng hàng chục lần. Tương tự, Alaska thường được vẽ lớn hơn Mexico trên một số bản đồ thông dụng, trong khi theo diện tích thực tế, Alaska nhỏ hơn khoảng một phần tư so với Mexico. Những sai lệch này không chỉ là vấn đề kỹ thuật; chúng góp phần hình thành ấn tượng về tầm quan trọng tương đối giữa các vùng lãnh thổ trong tâm thức công chúng.

Equal Earth là gì và ai đứng sau nó?

Phép chiếu Equal Earth được phát triển với mục tiêu giảm thiểu sai lệch diện tích mà vẫn giữ được tính thẩm mỹ và dễ đọc cho bản đồ thế giới. Nhóm tạo ra phép chiếu này gồm Bojan Savric, Bernhard Jenny và Tom Patterson; họ giới thiệu Equal Earth lần đầu vào năm 2018. Người sáng lập đã bày tỏ bất ngờ và vui mừng khi công trình của họ nhận được sự công nhận trên phạm vi toàn cầu thông qua quyết định của Liên Hợp Quốc.

Ý nghĩa giáo dục và truyền thông

Một trong những hệ lụy trực tiếp của nghị quyết là thúc đẩy điều chỉnh tài liệu dạy học. Chính phủ Togo đã công bố kế hoạch thay thế sách giáo khoa địa lý trong năm, nhằm đưa quan niệm tỷ lệ diện tích trung thực hơn vào chương trình giảng dạy sớm. Việc thay đổi nội dung giảng dạy có thể giúp thế hệ trẻ nhìn nhận vị thế các châu lục và quốc gia bằng dữ liệu địa lý chính xác hơn thay vì những ấn tượng méo mó thấm sâu từ bản đồ cũ.

Đối với các cơ quan báo chí và nền tảng truyền thông, lựa chọn phép chiếu bản đồ cũng dần trở thành quyết định mang tính đạo đức thông tin: hình ảnh bản đồ sẽ góp phần củng cố hay xóa bỏ những định kiến về tầm vóc và vai trò của các vùng lãnh thổ trong câu chuyện toàn cầu.

Ứng dụng công nghệ và vai trò của nền tảng số

Sự phổ biến của bản đồ số trên các thiết bị di động có nghĩa là thay đổi mô hình bản đồ ở cấp tổ chức công nghệ sẽ ảnh hưởng đến tầm nhìn của hàng tỷ người dùng. Liên Hợp Quốc đã kêu gọi các nhà cung cấp bản đồ kỹ thuật số lớn hợp tác để giới thiệu góc nhìn địa lý trung thực hơn. Việc này liên quan đến cả kỹ thuật hiển thị, lẫn các quyết định thiết kế để cân bằng giữa tính chính xác và tiện dụng.

Trong bối cảnh hợp tác quốc tế về khoa học và công nghệ, các chương trình trao đổi, liên kết nghiên cứu hay hội nghị chuyên ngành sẽ là những không gian phù hợp để thảo luận hướng triển khai các phép chiếu mới. Một ví dụ về lĩnh vực hợp tác mà bản đồ chính xác có thể hỗ trợ là phát triển công nghệ không gian và dữ liệu địa lý; độc giả quan tâm đến chủ đề này có thể tham khảo thêm bài phân tích về Hợp tác hàng không vũ trụ Việt Nam-Pháp để thấy rõ mối liên hệ giữa công nghệ không gian và dữ liệu bản đồ.

Chính trị, biểu tượng và nhận thức

Những người ủng hộ cho rằng việc chuẩn hóa phép chiếu công bằng hơn là một bước nhỏ nhưng có ý nghĩa trong việc sửa đổi hình ảnh đại diện của các dân tộc và vùng miền trên trường quốc tế. Lập luận này đưa ra góc nhìn: bản đồ không trung lập — nó truyền tải thông điệp và định hình tri thức xã hội ngay từ tuổi học đường.

Ngược lại, một số quan điểm phản đối cho rằng tập trung vào đổi mô hình bản đồ có thể làm phân tán nguồn lực khỏi các vấn đề cấp thiết như an ninh, xung đột hoặc khủng hoảng nhân đạo. Tranh luận này thể hiện căng thẳng giữa giá trị biểu tượng và yêu cầu thực tiễn trong chính sách công.

Sử dụng bản đồ chính xác trong ứng phó rủi ro

Bản đồ với tỷ lệ diện tích chính xác không chỉ có giá trị giáo dục hay biểu tượng; trong nhiều trường hợp, nó hỗ trợ hoạch định vùng chịu thiên tai, hoạch định logistics và phân bổ nguồn lực cứu trợ. Khi cộng đồng và chính quyền địa phương thảo luận về các biện pháp ứng phó, những công cụ bản đồ được chọn sẽ ảnh hưởng đến nhận diện vùng nguy cơ và lập kế hoạch hành động cụ thể. Độc giả muốn nắm lịch dự báo và hướng dẫn ứng phó thời tiết có thể tìm thêm thông tin tại trang Mưa dông kéo dài ở miền Bắc, nơi trình bày cảnh báo và khuyến cáo ứng phó.

Liệu thay đổi có lan rộng?

Một quyết định mang tính khuyến nghị như của Liên Hợp Quốc không đảm bảo chuyển đổi tức thì: việc đổi mới bản đồ trong giáo trình, phương tiện truyền thông và sản phẩm số đòi hỏi thời gian, nguồn lực và đồng thuận kỹ thuật. Tuy nhiên, khi cả hệ thống giáo dục và các nền tảng số lớn cùng điều chỉnh, tác động nhận thức sẽ dần rõ rệt.

Bất luận lập trường chính trị, sự kiện này mở một cuộc đối thoại công khai về việc công nghệ trực quan hóa dữ liệu — trong đó có bản đồ — đóng vai trò thế nào trong nhận thức cộng đồng và trong chính sách công.

Kết luận: điều nên nhớ

Quyết định của Đại hội đồng Liên Hợp Quốc về việc thúc đẩy sử dụng phép chiếu Equal Earth đặt ra hai chiều suy ngẫm: một phía là cải thiện độ chính xác trong nhận thức địa lý, phía kia là câu hỏi về mức độ ưu tiên trong hành động quốc tế. Dù đứng ở góc nhìn nào, có thể thấy rõ một điểm: hình ảnh bản đồ không trung tính và việc chọn công cụ thể hiện thế giới phản ánh những giá trị mà xã hội muốn truyền tải cho thế hệ tương lai.

Nếu bạn là nhà giáo dục, nhà báo, nhà làm sản phẩm số hay đơn giản là người dùng quan tâm đến việc làm thế nào bản đồ ảnh hưởng nhận thức, đây là thời điểm để cân nhắc công cụ trình bày địa lý mà bạn đang dùng và những hệ quả lâu dài của nó.