Bảo vệ học đường khỏi thuốc lá điện tử: pháp luật, rủi ro và vai trò của nhà trường

Thuốc lá điện tử và thuốc lá nung nóng đã trở thành mối đe dọa mới với sức khỏe học sinh và môi trường học đường. Khi sản phẩm được thiết kế nhỏ gọn, mang hương vị hấp dẫn và có thể trá hình dưới dạng đồ dùng cá nhân, việc ngăn chặn chúng đòi hỏi sự kết hợp giữa chính sách cứng rắn, giám sát tại chỗ và giáo dục dành cho học sinh, phụ huynh và nhà trường.

Tóm tắt khung pháp lý hiện hành

Quyền lực pháp lý gần đây đã hướng tới việc siết chặt kiểm soát các loại thuốc lá thế hệ mới. Nghị quyết số 173/2024/QH15 quy định từ năm 2025 cấm các hoạt động liên quan đến sản xuất, kinh doanh, nhập khẩu, vận chuyển, chứa chấp và sử dụng thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng cùng các loại khí, chất gây nghiện gây hại cho sức khỏe.

Bên cạnh đó, Nghị định số 90/2026/NĐ-CP, có hiệu lực từ ngày 15/5/2026, quy định hình thức xử phạt hành chính đối với cá nhân và tổ chức vi phạm trong lĩnh vực y tế, trong đó có các mức phạt liên quan đến việc sử dụng và chứa chấp thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng. Theo quy định này, người sử dụng có thể bị phạt tiền; hành vi chứa chấp người khác sử dụng tại cơ sở thuộc quyền quản lý cũng chịu chế tài nặng hơn, đồng thời có thể bị buộc tiêu hủy sản phẩm.

Vì tính liên quan của các đề xuất sửa đổi luật nhằm hoàn thiện hành lang pháp lý, các tài liệu tham khảo về việc sửa 5 luật y tế trở thành nguồn tham khảo hữu ích khi đánh giá tác động của chính sách lên hệ thống y tế và cơ sở giáo dục.

Tại sao thuốc lá điện tử là mối nguy với học sinh?

Thuốc lá thế hệ mới thường chứa nicotine — một chất gây nghiện mạnh có ảnh hưởng tới sự phát triển não bộ của trẻ vị thành niên và tăng nguy cơ các bệnh tim mạch, bệnh phổi. Ngoài nicotine, dung dịch và khói phát ra có thể chứa các hóa chất độc hại cùng kim loại nặng như chì, niken, thiếc, những chất này liên quan tới tổn thương phổi và tăng nguy cơ ung thư.

Một điểm đặc biệt đáng lưu ý là sự xuất hiện của các sản phẩm trôi nổi, không rõ nguồn gốc có thể bị pha trộn với các chất gây nghiện khác như ma túy hoặc cần sa. Sử dụng những sản phẩm này có thể dẫn tới ngộ độc cấp tính, rối loạn ý thức, co giật, ngừng tim và những hậu quả đe dọa tính mạng.

Thống kê xu hướng sử dụng ở thanh thiếu niên

Theo báo cáo của Bộ Y tế, tỷ lệ học sinh trong nhóm tuổi 13-17 sử dụng thuốc lá điện tử tăng rõ rệt: từ 2,6% năm 2019 lên 8,1% năm 2023. Ở nhóm nhỏ hơn, 13-15 tuổi, tỷ lệ đã tăng từ 3,5% năm 2022 lên 8% năm 2023. Dữ liệu này cho thấy xu hướng gia tăng nhanh trong những năm gần đây và cảnh báo hệ quả lâu dài nếu không có biện pháp can thiệp sớm.

Các chiêu thức xâm nhập vào trường học và khó khăn kiểm soát

Những sản phẩm này thường được thiết kế để dễ che giấu: giả dạng son môi, USB, bút hoặc các vật dụng cá nhân khác. Thêm vào đó, hương vị đa dạng (vani, nước hoa, trái cây, kẹo) khiến các em bị thu hút. Sự bày bán phổ biến trên nền tảng mạng xã hội và thương mại điện tử làm cho việc kiểm soát nguồn cung trở nên khó khăn hơn dù cơ quan chức năng đã tăng cường quản lý.

Vai trò nhà trường: từ phòng ngừa tới xử lý

Nhà trường là nơi chính để phát hiện sớm và ngăn chặn thuốc lá thế hệ mới xâm nhập. Một số giải pháp mang tính thực tế mà các cơ sở giáo dục nên thực hiện:

• Cập nhật nội quy, quy chế theo hướng nghiêm cấm tuyệt đối việc sử dụng, tàng trữ, mua bán thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng trong và xung quanh khuôn viên trường.
• Lồng ghép nội dung phòng, chống tác hại vào chương trình chính khóa, tiết hoạt động trải nghiệm và tiết giáo dục kỹ năng sống để học sinh hiểu vì sao cần tránh xa.
• Sử dụng hệ thống phát thanh, bảng tin, website và mạng xã hội chính thức của trường để truyền thông liên tục về nguy cơ và chế tài pháp luật.
• Phối hợp với chính quyền địa phương, lực lượng công an và y tế để kiểm tra, ngăn chặn điểm bán gần trường và kịp thời báo cáo các điểm nghi vấn.

Việc kết hợp giữa giáo dục nhận thức và kiểm soát thực tế tại cổng trường sẽ góp phần giảm tính hấp dẫn và tính sẵn có của các sản phẩm này đối với học sinh.

Trách nhiệm gia đình và thông tin cho phụ huynh

Cha mẹ có vai trò quyết định trong việc giám sát hành vi của con em, đặc biệt ngoài thời gian ở trường. Việc thông tin kịp thời cho phụ huynh về tác hại, thiết kế trá hình của sản phẩm và dấu hiệu nhận biết khi con em sử dụng sẽ giúp phát hiện sớm và can thiệp kịp thời.

Những nội dung cần truyền đạt cho cha mẹ bao gồm cách nhận biết mùi, thiết bị và biến đổi trong hành vi của trẻ như thay đổi giấc ngủ, giảm tập trung học tập hay tránh né việc kiểm tra thuộc về cha mẹ.

Kiểm soát thị trường và xử lý vi phạm

Dù cơ quan chức năng đã ban hành văn bản cấm và quy định xử phạt, thử thách vẫn còn lớn khi mặt hàng được rao bán công khai trên các nền tảng trực tuyến. Các biện pháp cần được thực hiện đồng bộ gồm kiểm tra, thu giữ hàng nhập lậu và xử phạt hành chính khi phát hiện.

Nghị định quy định phạt tiền 3–5 triệu đồng với hành vi sử dụng và 5–10 triệu đồng với hành vi chứa chấp trên địa điểm thuộc quyền quản lý của người vi phạm (với một số ngoại lệ gia đình theo quy định). Mức phạt đối với tổ chức được áp dụng gấp đôi mức phạt cho cá nhân. Ngoài phạt tiền, biện pháp buộc tiêu hủy sản phẩm cũng được nêu trong văn bản quy phạm.

Những rủi ro liên quan từ các sản phẩm không rõ nguồn gốc

Một mối lo khác là các sản phẩm trôi nổi có thể gây ra hậu quả y tế không lường trước. Tình trạng pha trộn chất khác vào dung dịch hoặc sử dụng nguyên liệu chất lượng kém có thể dẫn đến ngộ độc và các biến chứng nghiêm trọng. Những trường hợp tổn thương do sản phẩm không rõ nguồn gốc nhắc nhở cộng đồng thận trọng khi tiếp xúc với bất kỳ sản phẩm không được kiểm định.

Để hiểu thêm về những hậu quả sức khỏe do sử dụng thảo dược, thuốc không rõ nguồn gốc và các ca tổn thương gan, độc giả có thể tham khảo bài viết tổn thương gan do thuốc bắc để thấy ví dụ về rủi ro khi dùng sản phẩm không kiểm soát.

Khuyến nghị thực tế để giảm rủi ro trong trường học

Những bước thiết thực trường học và cộng đồng có thể làm ngay:

• Rà soát và cập nhật nội quy nhà trường, tăng cường kiểm soát khu vực cổng trường và các điểm bán xung quanh.
• Tổ chức các buổi sinh hoạt, tọa đàm cho học sinh, kết hợp chuyên đề về sức khỏe tâm thần và kỹ năng từ chối để giảm nhu cầu thử nghiệm của học sinh.
• Tạo kênh liên lạc kín cho học sinh hoặc phụ huynh báo tin về mua bán, tàng trữ sản phẩm nghi ngờ ngay trong cộng đồng nhà trường.
• Phối hợp liên ngành giữa trường, y tế và công an địa phương để xử lý điểm bán, điều tra nguồn gốc và áp dụng chế tài hành chính theo quy định.

Cần hoàn thiện hành lang pháp lý kiểm soát thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng

SKĐS – Cần hoàn thiện quy định pháp luật để đáp ứng yêu cầu kiểm soát thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng và sản phẩm thuốc lá mới…

Kết luận: ưu tiên hành động nhanh và đồng bộ

Giảm nguy cơ thuốc lá điện tử xâm nhập vào học đường đòi hỏi hành động nhiều chiều: hoàn thiện pháp luật, thực thi nghiêm, giáo dục liên tục và sự giám sát chặt chẽ của gia đình cùng nhà trường. Những công cụ pháp lý đã được hoàn thiện phần nào nhưng để hiệu quả cần sự tham gia chủ động của toàn xã hội.

Trong bối cảnh đó, các sáng kiến y tế cộng đồng và chương trình sàng lọc tiếp cận cộng đồng là mô hình tham khảo giá trị để mở rộng các nỗ lực bảo vệ trẻ em khỏi rủi ro sản phẩm độc hại; một ví dụ về mô hình đưa dịch vụ y tế đến cộng đồng có thể được xem tại sàng lọc lao Côn Đảo, nơi ứng dụng công nghệ và tiếp cận tại chỗ đã hỗ trợ phát hiện và quản lý bệnh trong cộng đồng.

Câu hỏi thường gặp (FAQ)

• Thuốc lá điện tử có bị cấm không? Theo Nghị quyết số 173/2024/QH15, từ năm 2025 các hoạt động liên quan đến thuốc lá điện tử và thuốc lá nung nóng bị cấm, bao gồm sản xuất, kinh doanh, nhập khẩu, vận chuyển, chứa chấp và sử dụng.
• Mức phạt khi sử dụng tại trường học là bao nhiêu? Nghị định số 90/2026/NĐ-CP quy định phạt tiền đối với cá nhân sử dụng thuốc lá điện tử từ 3.000.000 đến 5.000.000 đồng; hành vi chứa chấp có thể bị phạt cao hơn theo quy định.
• Nhà trường cần làm gì để phòng ngừa? Cập nhật nội quy, lồng ghép nội dung phòng chống vào chương trình giáo dục, phối hợp với phụ huynh và cơ quan chức năng để kiểm tra và xử lý các điểm bán gần trường.