Xây nền tảng cho dược liệu sạch: chiến lược nâng giá trị y học cổ truyền

Việc chuyển đổi ngành dược liệu từ khai thác tự phát sang sản xuất có kiểm soát là bước then chốt để biến kho tài nguyên thiên nhiên thành sản phẩm y học cổ truyền có giá trị. Bài viết này tập trung vào những thực tế hiện có ở Việt Nam, những nút thắt cần tháo gỡ và các hướng can thiệp khả thi dựa trên thông tin từ tọa đàm do Viện Đông y Việt Nam tổ chức.

Tài nguyên dược liệu của Việt Nam: một kho quý cần quản trị

Việt Nam sở hữu nguồn tài nguyên thiên nhiên phong phú dùng trong y học cổ truyền. Số liệu cho thấy hơn 5.117 loài thực vật và nấm được ghi nhận sử dụng làm thuốc; bên cạnh đó còn có khoảng 408 loài động vật, 52 loài tảo biển và 75 loại khoáng vật liên quan tới dược liệu. Đây là cơ sở để phát triển ngành dược liệu, chế phẩm dược và các sản phẩm chăm sóc sức khỏe có nguồn gốc tự nhiên.

Nhìn từ góc độ chuyên môn, Viện trưởng Viện Đông y Việt Nam, PGS.TS Nguyễn Tuấn Hưng, nhấn mạnh rằng khai thác hợp lý và tổ chức sản xuất có chất lượng sẽ giúp gia tăng giá trị cho nguồn nguyên liệu này và góp phần đưa y học cổ truyền vào chuỗi chăm sóc sức khỏe hiện đại.

Thực trạng sản xuất: khoảng trống từ đồng ruộng đến phòng thí nghiệm

Dù có nguồn tài nguyên rộng, ngành dược liệu đang đối mặt nhiều thách thức. Các vùng thu hái vẫn chịu ảnh hưởng của khai thác tự phát; nhiều loài bị thu hái quá mức, gây suy giảm nguồn gen. Mô hình sản xuất phân tán, manh mún làm hạn chế việc áp dụng tiêu chuẩn sản xuất và công nghệ tiên tiến, đồng thời khiến sản phẩm chủ yếu xuất khẩu ở dạng thô nên giá trị gia tăng thấp.

Các vùng canh tác đạt tiêu chuẩn Thực hành tốt nuôi trồng và thu hái dược liệu theo khuyến cáo của WHO (GACP-WHO) vẫn còn ít. Hệ liên kết giữa cơ quan quản lý, nhà khoa học, doanh nghiệp và người nông dân chưa đồng bộ nên khó xây dựng chuỗi giá trị khép kín, kiểm soát chất lượng và truy xuất nguồn gốc.

Nút thắt chính và hệ quả cho thị trường

Một nghịch lý đáng chú ý: mặc dù nguồn nguyên liệu phong phú, cung trong nước mới đáp ứng được khoảng 25–30% nhu cầu. Kết quả là Việt Nam vẫn phải nhập khẩu nhiều dược liệu, trong đó phần lớn được chế biến tối thiểu trước khi xuất khẩu, làm giảm cơ hội gia tăng giá trị tại chỗ. Điều này ảnh hưởng đến năng lực cạnh tranh của sản phẩm dược liệu Việt Nam trên thị trường quốc tế.

Thiếu vốn đầu tư dài hạn, thiếu quy trình chuẩn và khoảng cách giữa nghiên cứu khoa học với sản xuất thực tế là những rào cản khiến ngành dược liệu khó bứt phá.

Đầu tư vào khoa học và tiêu chuẩn: hướng đi không thể thiếu

Chuyên gia tham gia tọa đàm nêu rõ khoa học và công nghệ là chìa khóa để nâng chất lượng dược liệu. Hoạt động nghiên cứu cần tập trung vào bảo tồn nguồn gen, lưu giữ giống chuẩn và chọn tạo giống có hàm lượng hoạt chất cao, thích nghi với biến đổi khí hậu.

Bên cạnh đó, nghiên cứu tiền lâm sàng và lâm sàng có vai trò cung cấp bằng chứng về độ an toàn và hiệu quả của sản phẩm dược liệu, qua đó tạo điều kiện cho việc đưa thuốc cổ truyền và chế phẩm dược vào hệ thống y tế chính quy.

Chuẩn hóa giống và truy xuất nguồn gốc

Các đại biểu đề xuất xây dựng ngân hàng gen dược liệu, bảo tồn các giống bản địa có nguy cơ tuyệt chủng và hướng tới mục tiêu đảm bảo tỉ lệ giống đưa vào sản xuất đạt tiêu chuẩn ở mức cao, với con số mục tiêu được nêu trong tọa đàm là khoảng 80–90% giống đạt chuẩn. Đây là tiền đề cho sản xuất ổn định và kiểm soát chất lượng từ tuyến đầu.

Liên kết chuỗi giá trị: vai trò của doanh nghiệp và chính sách

Để biến nguyên liệu thô thành sản phẩm giá trị cao, cần thiết lập cơ chế thúc đẩy liên kết giữa bốn chủ thể: cơ quan nhà nước, nhà khoa học, doanh nghiệp và người nông dân. Doanh nghiệp được kỳ vọng là nhân tố kết nối, đầu tư công nghệ chế biến sâu, tổ chức chuyển giao kỹ thuật và tạo kênh tiêu thụ ổn định cho người trồng.

Ở tầm vĩ mô, hoàn thiện thể chế và tiêu chuẩn quốc gia cho dược liệu, cùng các chương trình phát triển vùng trồng tập trung, sẽ giúp tạo lợi thế cạnh tranh bền vững. Đồng thời, quản lý chặt hoạt động nhập khẩu dược liệu không rõ nguồn gốc và chống tình trạng tiểu ngạch được coi là biện pháp cần thiết để bảo vệ thị trường trong nước.

Kinh nghiệm quản lý chuỗi cung ứng trong lĩnh vực y tế cho thấy minh bạch dữ liệu và khả năng truy xuất nguồn gốc là yếu tố quyết định cho an toàn và hiệu quả. Để hiểu rõ hơn về quản lý chuỗi cung ứng trong bối cảnh y tế nói chung, có thể tham khảo bài phân tích về Quản lý chuỗi cung ứng thiết bị y tế, trong đó nêu các mục tiêu và giải pháp liên quan đến minh bạch và năng lực sản xuất trong nước.

An toàn, kiểm soát chất lượng và mối liên hệ với sức khỏe cộng đồng

Chất lượng dược liệu không chỉ ảnh hưởng tới hiệu quả sản phẩm mà còn liên quan trực tiếp tới an toàn người dùng. Do đó, việc áp dụng tiêu chuẩn và giám sát nghiêm ngặt với các cơ sở kinh doanh dược liệu, đặc biệt cơ sở bán lẻ, là cần thiết. Bộ Y tế đã yêu cầu siết chặt quản lý, kiểm tra và xử lý nghiêm các trường hợp dược liệu không rõ nguồn gốc.

Quan điểm quản lý y tế toàn diện còn đòi hỏi sự phối hợp giữa nhiều chính sách liên quan đến phòng bệnh, tiêm chủng và kiểm soát kháng thuốc. Trong bối cảnh bệnh truyền nhiễm và vấn đề kháng thuốc, thông tin về xu hướng gia tăng đề kháng của phế cầu ở trẻ em là một ví dụ cần lưu ý; độc giả có thể xem phân tích chuyên sâu về Phế cầu tăng đề kháng để hiểu rõ rủi ro và các khuyến nghị liên quan đến nhi khoa.

Những bước ưu tiên để phát triển dược liệu sạch

• Xây dựng vùng trồng tập trung theo lợi thế địa phương, kết hợp quy hoạch và hỗ trợ tài chính dài hạn cho người trồng.
• Đẩy mạnh chuẩn hóa quy trình nuôi trồng, thu hái, sơ chế theo hướng GACP-WHO và áp dụng công nghệ để nâng cao chất lượng.
• Thúc đẩy liên kết “bốn nhà” bằng các cơ chế hợp tác bền vững, trong đó doanh nghiệp làm hạt nhân thực hiện đầu tư chế biến sâu và thị trường hóa sản phẩm.
• Phát triển ngân hàng gen và chương trình chọn tạo giống nhằm đảm bảo nguồn giống chất lượng cao phục vụ sản xuất quy mô lớn.
• Tăng cường kiểm soát nhập khẩu, chấn chỉnh thị trường nội địa và hoàn thiện khung pháp lý để bảo đảm nguồn gốc, an toàn và minh bạch.

Kết luận: từ tài nguyên tới sản phẩm có thương hiệu

Phát triển dược liệu sạch đòi hỏi đồng bộ nỗ lực: hoàn thiện chính sách, nâng cao năng lực nghiên cứu, tổ chức sản xuất chuẩn và kết nối thị trường. Nếu thực hiện được các bước ưu tiên nêu trên, ngành dược liệu có thể chuyển từ xuất khẩu thô sang chế biến sâu, tạo giá trị gia tăng cho người trồng và nền kinh tế.

Ngoài ra, quản trị rủi ro sức khỏe cộng đồng và chính sách y tế toàn diện cần đi cùng với phát triển ngành để đảm bảo sản phẩm an toàn cho người tiêu dùng và góp phần vào hệ thống chăm sóc sức khỏe. Những chính sách phòng ngừa liên quan tới sức khỏe giới trẻ hoặc các vấn đề về dịch tễ đều là phần của một chiến lược y tế rộng hơn; độc giả quan tâm có thể tham khảo phân tích về Ngăn ngừa nghiện nicotine ở giới trẻ để hình dung cách các chính sách phòng chống tác hại khác được triển khai.

Bộ Y tế yêu cầu siết chặt quản lý dược liệu, xử lý nghiêm dược liệu không rõ nguồn gốc

SKĐS – Cục Quản lý Y, Dược cổ truyền (Bộ Y tế) vừa yêu cầu Sở Y tế các tỉnh, thành phố tăng cường kiểm tra, giám sát hoạt động kinh doanh dược liệu, tập trung vào các cơ sở chuyên bán lẻ dược liệu, thuốc cổ truyền. Bộ Y tế nhấn mạnh việc xử lý nghiêm các trường hợp kinh doanh dược liệu không rõ nguồn gốc, xuất xứ…